Sprawiedliwość jako kategoria normatywna i empiryczna. Idee, teorie, badania

Ks. Stanisław Fel

ISBN: 978-83-8288-236-0
Stron: 311
Format: B5 (oprawa twarda)
Rok wydania: 2026

Celem niniejszego opracowania jest ukazanie sprawiedliwości jako kategorii, która łączy w sobie dwa wymiary – normatywny, wyrażający się w teoriach, ideologiach i koncepcjach filozoficznych, oraz empiryczny, znajdujący odzwierciedlenie w badaniach opinii, eksperymentach i obserwacjach życia społecznego. Próbie postulowanego zintegrowania tych dwóch wymiarów towarzyszy przekonanie, że umożliwi to: 1. uporządkowanie i krytyczną analizę istniejących typologii i teorii sprawiedliwości; 2. uchwycenie, jak różne ideologie wpływają na społeczne rozumienie dystrybucji dóbr; 3. wskazanie praktycznych konsekwencji rozbieżności między teoretycznymi ideałami a społecznymi ocenami i postawami. Całość analiz zmierza do poniekąd nadrzędnego celu, a mianowicie wykazania, że pełniejsze badanie nad sprawiedliwością wymaga interdyscyplinarnej współpracy, gdyż osobno prowadzone badania normatywne i empiryczne w tym zakresie mają swoje ograniczenia. Przedsięwzięcie monograficznego ujęcia tej kwestii wymaga uwzględnienia kilku ważnych zagadnień problemowych, które strukturyzują tę publikację.

                                                                                                                                                                          /ze Wstępu/

Spis treści

Spis grafik i tabel 
Grafiki 
Tabele 

Wstęp

 
Rozdział I
Tradycje badawcze sprawiedliwości 
1. Wprowadzenie . 
1.1. Ewolucja koncepcji sprawiedliwości: od stanu natury do norm wspólnotowych 
1.2. Od tradycyjnych definicji sprawiedliwości do pojęcia sprawiedliwości społecznej 
2. Tradycja normatywna 
2.1. Starożytność 
2.2. Wczesne średniowiecze 
2.3. Scholastyka 
2.4. Renesans i wczesna nowożytność 
2.5. Oświecenie 
2.6. Wiek XX 
2.7. Podsumowanie tradycji normatywnej 
3. Tradycja opisowa 
3.1. Starożytność 
3.2. Nowożytność i oświecenie 
3.3. Wiek XIX: narodziny nauk społecznych 
3.4. Współczesność 
3.5. Podsumowanie tradycji opisowej 
4. Tradycja empiryczna 
4.1. Psychologia społeczna 
4.2. Ekonomia behawioralna 
4.3. Socjologia 
4.4. Nauki prawne 
4.5. Podsumowanie tradycji empirycznej 
5. Podsumowanie rozdziału 

Rozdział II
Typologie sprawiedliwości 
1. Wprowadzenie 
2. Klasyfikacje, teorie, modele teoretyczne i zasady sprawiedliwości 
2.1. Klasyfikacje sprawiedliwości 
2.1.1. Koncepcja sprawiedliwości dystrybutywnej 
2.1.1.1. Teoria sprawiedliwości Rawlsa 
Krytyka 
Znaczenie 
2.1.1.2. Teoria sprawiedliwości – utylitaryzm 
2.1.1.2.1. Model sprawiedliwości użyteczności społecznej 
2.1.1.2.2. Model sprawiedliwości rynkowej 
Krytyka 
Znaczenie 
2.1.1.3. Teoria sprawiedliwości – libertarianizm 
2.1.1.3.1. Model sprawiedliwości rynkowej 
2.1.1.3.2. Model sprawiedliwości kontraktowej 
Krytyka 
Znaczenie 
2.1.1.4. Teoria sprawiedliwości równości szans 
2.1.1.4.1. Model sprawiedliwości rynkowej 
2.1.1.4.2. Model sprawiedliwości probabilistycznej 
2.1.1.4.3. Model sprawiedliwości Johna Stacey’ego Adamsa 
2.1.1.4.4. Model sprawiedliwości kompensacyjnej
Krytyka 
Znaczenie 
2.1.1.5. Teoria sprawiedliwości według potrzeb 
2.1.1.5.1. Model sprawiedliwości według potrzeb
2.1.1.5.2. Model sprawiedliwości kompensacyjnej 
Krytyka
Znaczenie 
2.1.1.6. Teoria sprawiedliwości społecznej 
2.1.1.6.1. Model sprawiedliwości społecznej 
2.1.1.6.2. Model sprawiedliwości historycznej 
Krytyka 
Znaczenie 
2.1.2. Koncepcja sprawiedliwości proceduralnej
2.1.2.1. Teoria sprawiedliwości proceduralnej 
2.1.2.1.1. Model sprawiedliwości interakcyjnej 
2.1.2.1.2. Model sprawiedliwości organizacyjnej 
Krytyka 
Znaczenie 
2.1.2.2. Teoria sprawiedliwości kontraktualizmu 
2.1.2.2.1. Model sprawiedliwości kontraktowej 
Krytyka 
Znaczenie
2.1.2.3. Teoria sprawiedliwości deliberatywnej 
2.1.2.3.1. Model sprawiedliwości adaptacyjnej 
Krytyka 
Znaczenie 
2.1.2.4. Koncepcja sprawiedliwości lokalnej 
2.1.2.4.1. Teoria sprawiedliwości kontekstowej 
2.1.2.4.1.1. Model sprawiedliwości suwerennej 
Krytyka 
Znaczenie 
2.1.2.4.2. Teoria sprawiedliwości terytorialnej 
2.1.2.4.2.1. Model sprawiedliwości historycznej 
Krytyka 
Znaczenie
2.1.2.4.3. Teoria sprawiedliwości miejskiej 
2.1.2.4.3.1. Model sprawiedliwości klimatycznej 
Krytyka 
Znaczenie 
2.1.3. Klasyfikacja Guillerminy Jasso 
2.1.3.1. Mikromodel – sprawiedliwość z perspektywy jednostki 
Sprawiedliwość organizacyjna jako element mikromodelu 
2.1.3.2. Makromodel – sprawiedliwość w ujęciu systemowym 
2.1.3.3. Mezomodel – sprawiedliwość w organizacjach i grupach społecznych
2.1.3.4. Matrixmodel – wielopoziomowe podejście do sprawiedliwości 
Podsumowanie
2.1.4. Kategorie i poziomy modeli teoretycznych sprawiedliwości 
3. Postrzeganie własnych zarobków: aspekty społeczne 
3.1. Aspekty społeczne 
3.1.1. Mikro 
3.1.1.1. Sprawiedliwość dystrybutywna 
3.1.1.2. Sprawiedliwość proceduralna 
3.1.1.3. Sprawiedliwość lokalna
3.1.2. Makro
3.1.2.1. Sprawiedliwość dystrybutywna 
3.1.2.2. Sprawiedliwość proceduralna – wpływ polityk płacowych 
3.1.2.3. Sprawiedliwość lokalna – narracje społeczne i kultura gospodarcza 
3.1.3. Mezo 
3.1.3.1. Sprawiedliwość dystrybutywna – systemy wynagradzania w organizacjach 
3.1.3.2. Sprawiedliwość proceduralna – przejrzystość mechanizmów wynagradzania 
3.1.3.3. Sprawiedliwość lokalna – kultura organizacyjna i normy społeczne 
3.1.4. Matrix 
3.1.4.1. Sprawiedliwość dystrybutywna – interakcje między poziomami 
3.1.4.2. Sprawiedliwość proceduralna – rola instytucji i organizacji 
3.1.4.3. Sprawiedliwość lokalna – normy kulturowe w globalnym kontekście 
4. Podsumowanie rozdziału 

Rozdział III
Ideologie sprawiedliwości 
1. Wprowadzenie 
2. Teoria kulturowa Mary Douglas – inspiracja koncepcji ideologii sprawiedliwości 
3. Ideologie sprawiedliwości w empirycznych badaniach
socjologicznych 
3.1. Dominujące, pierwotne i wtórne ideologie sprawiedliwości 
3.1.1. Ideologie dominujące 
3.1.2. Ideologie pierwotne i wtórne
3.2. Religijne korzenie wartości kulturowych 
3.3. Egzemplifikacja – ideologie pierwotne i wtórne w społeczeństwie niemieckim w okresie realnego socjalizmu i po zjednoczeniu w 1990 roku 
4. Podsumowanie rozdziału 

Rozdział IV
Eksperymenty i badania nad ocenami etycznymi i postawami wobec sprawiedliwości 
1. Wprowadzenie 
2. Różnice między ocenami a postawami 
2.1. Ocena etyczna 
2.2. Postawa 
2.3. Podsumowanie różnic między ocenami etycznymi a postawami 
3. Etyczne oceny sprawiedliwości (justice judgments) a postawy wobec sprawiedliwości (justice attitudes) 
4. Eksperymentalne i quasi-eksperymentalne podejścia w badaniach nad sprawiedliwością 
4.1. Badania ocen etycznych (JJ) odnośnie do sprawiedliwości społecznej 
4.1.1. Eksperymentalne testy „zasłony niewiedzy” 
4.1.2. Eksperymenty ze sprawiedliwością dystrybutywną 
4.1.3. Eksperymenty nad sprawiedliwością proceduralną 
4.1.4. Eksperymenty z wpływem nierówności na oceny moralne 
4.1.5. Eksperyment Amosa Tversky’ego i Daniela Kahnemana – framing effect w ocenach moralnych 
4.1.6. Eksperymenty z oceną moralną i empatią 
4.1.7. Badania Geralda S. Leventhala nad zasadami sprawiedliwości proceduralnej i dystrybutywnej 
4.1.8. Eksperymenty Daniela Kahnemana, Jacka L. Knetscha i Richarda Thalera – uczciwość w transakcjach ekonomicznych 
4.1.9. Quasi-eksperymenty Jona Elstera – sprawiedliwość lokalna 
4.1.10. Badania Grzegorza Lissowskiego – zasady sprawiedliwości dystrybutywnej 
4.1.11. Znaczenie empirycznych badań osądów sprawiedliwości dla teorii normatywnych 
4.2. Badania postaw wobec sprawiedliwości społecznej 
4.2.1. Badanie Ernsta Fehra i Klausa M. Schmidta nad sprawiedliwością dystrybutywną 
4.2.2. Eksperymenty Josepha Henricha z zespołem dotyczące kulturowych uwarunkowań postaw wobec sprawiedliwości 
4.2.3. Badania Johna Stacey’ego Adamsa nad teorią równości 
4.2.4. Eksperyment Melvina J. Lernera – wiara w sprawiedliwy świat 
5. Znaczenie różnicy między ocenami etycznymi a postawami 
5.1. Jak różnica między postawami a ocenami wpływa na rozwój teorii sprawiedliwości 
5.2. Wnioski z badań eksperymentalnych i ich ograniczenia w badaniu postaw 
5.3. Wkład socjologii w wyjaśnianie sprawiedliwości jako kategorii praktycznej 
6. Ku interdyscyplinarnym badaniom nad sprawiedliwością 

7. Podsumowanie rozdziału 
Zakończenie 
Bibliografia